Stephen Kavelaar dirigeerde vele malen in binnen- en buitenland en met verschillende koren en begeleidingsorkesten Bach’s Matthäus Passion. Naarmate hij zich steeds verder in dit magistrale oratorium verdiepte, ontwikkelde hij zijn visie over de vraag waar de diepere kracht ligt die de Matthäus Passion tot een universeel, bijna heilig monument maakt.

Ligt het in het gegeven dat het gaat om een verhaal vanuit de christelijke traditie, waardoor dit werk alleen maar toegankelijk zou zijn voor mensen van christelijke signatuur?

Ligt het dan aan de prachtige muziek, waarvan je op zichzelf al kunt genieten?

Ligt het aan de meesterlijke, onnavolgbare wijze van componeren, zowel in technisch als muzikaal opzicht, waardoor dit werk alleen maar toegankelijk zou zijn voor mensen die muziek hebben gestudeerd?

Voor de beantwoording hiervan gaat Kavelaar terug naar de oorsprong, die Bach inspireerde om zijn passion te componeren. Deze bron is het passieverhaal zoals de evangelist Matthäus dat twintig eeuwen geleden opschreef. Een verhaal, waarin de personen en hun individuele handelen in relatie tot Jezus uitgebreid aan de orde komen. Zeg maar een uitgebreid persbericht, waarvan de inhoud ook nu nog steeds actueel is: de waarheid wordt opgeofferd aan eigenbelang, angst en onnadenkendheid.

Kijk naar de discipelen, die
zo ‘druk, druk, druk’ bezig zijn

Judas, die alles doet voor geld (hij beheerde de penningen), zonder de consequenties daarvan te overzien en daarmee de waarheid verraadt (de dood van Jezus was absoluut niet zijn bedoeling, hij wilde alleen maar geld). Petrus, grote mond, haantje de voorste, maar die als het er op aankomt geen woord houdt en daarmee de waarheid verloochent. De discipelen, die zo “druk-druk-druk” bezig zijn met de arme medemens (en vooral ook met zichzelf), dat zij daarmee de waarheid tekort doen (zij horen niet eens dat Jezus zijn dood aankondigt, sterker nog, zij vinden dat de vrouw die Jezus zalft met olie, kostbare mirre voor het balsemen het dode lichaam, beter besteed had kunnen worden aan de armen).

Pilatus, die zijn handen wast in onschuld, die geen keuze wil maken en daarmee de waarheid negeert. De hogepriesters, bang om hun macht te verliezen en aan die angst de waarheid opofferen. De soldaten, die niet precies in de gaten hebben waar het om gaat, maar gewoon opdrachten uitvoeren en maar wat doen en daarmee de waarheid haar respect afnemen en tot speelbal van hilariteit en zelfzucht maken (ontmenselijking, vernedering, martelpraktijk, verkrachting, plundering). De omstanders, die op sensatie uit zijn: zij staan erbij en kijken ernaar, daarmee de waarheid hulpeloos achterlaten (geweld zonder enige aanleiding en legitimatie, reality-tv)

Maar ook kennen wij mensen die voldoen aan het beeld van de vrouw, die Jezus zalft. Zij begrijpt wat er gaat gebeuren. Simon van Cyrene, die het kruis van Jezus draagt, degene die de last van iemand draagt en tegen de heersende mening in het opneemt iemand anders en ook echt meelijdt. De vrouwen die Jezus waren gevolgd uit Galilea. Zij waren hem niet gevolgd uit sensatiezucht, maar om het dode lichaam te reinigen en balsemen, wat een in die tijd gebruikelijke taak was voor de vrouwen. Wat een intimiteit, het verzorgen van iemand  nadat hij overleden is, het allerlaatste wat je nog kùnt doen. Hierop volgt de basaria “Mache dich mein Herze rein, ICH will Jesum selbst begraben”. Bachs muzikale uitbeelding sluit naadloos aan op de inhoud van wat er gaande is. Tekst en muziek verhouden zich als 1 op 1.

Bach stelt ons in staat om
deelgenoot te worden

Bach stelt ons door zijn aria’s in staat om de emotionele reikwijdte als dienstbaarheid, inkeer, verlangen, boetedoening, bevrijding, intimiteit, toewijding, vertrouwen, liefde in het verhaal te begrijpen.

Ineens wordt het duidelijk. Al dan niet in de christelijke traditie staande, we worden met de neus op de feiten gedrukt: het verhaal van “daar en toen” is van “hier en nu”. We kijken in een spiegel. Het gaat niet over de ander, het gaat over ons.

“Matthäus, een uit het leven gegrepen verhaal……..”
Uit de lezing, 8-4-2000 Leipzig © SK

Bekijk hier een video-interview met Stephen Kavelaar over de Matthaus Passion